Największa katastrofa w dziejach Olsztyna wydarzyła się na początku XVIII wieku. W czasie wielkiej wojny północnej dżuma dotarła do regionu i w latach 1709–1710 spustoszyła całą Warmię oraz Prusy Wschodnie.
Skala tragedii była ogromna. Szacuje się, że zmarła około jedna trzecia mieszkańców Prus Wschodnich. W niektórych wsiach śmiertelność sięgała nawet 70–90 procent. Całe osady niemal opustoszały, a liczne gospodarstwa zostały porzucone. Również Olsztyn stracił znaczną część swoich mieszkańców.
O tych dramatycznych wydarzeniach przypomina najstarszy zachowany pomnik miasta – figura Chrystusa z globem. Została wzniesiona w 1737 roku, a więc niespełna trzydzieści lat po ustąpieniu epidemii. Pierwotnie stała w innym miejscu i na przestrzeni wieków była kilkakrotnie przenoszona. Dziś znajduje się na placu obok kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa.
Posąg przedstawia Chrystusa jako Władcę Świata. W lewej dłoni trzyma glob symbolizujący Ziemię. Dla ludzi XVIII wieku było to jasne przesłanie: mimo wojny, chorób i śmierci świat pozostaje w rękach Boga. Po traumatycznych doświadczeniach epidemii pomnik miał dawać nadzieję i przypominać o odbudowie życia.
Gdy figura powstawała, skutki zarazy były wciąż widoczne na każdym kroku. Wiele rodzin wyginęło, a liczne wsie trzeba było zasiedlać na nowo. Władze celowo sprowadzały osadników z innych regionów, aby ponownie ożywić wyludnione tereny. Dżuma zmieniła więc nie tylko liczbę mieszkańców, lecz także strukturę kulturową i etniczną całego regionu.
Gdy dziś stoimy przed tym pomnikiem, patrzymy na coś znacznie więcej niż tylko barokowe dzieło sztuki. To niemy świadek czasów, gdy epidemie bezpośrednio zagrażały życiu ludzi i potrafiły unicestwić całe społeczności.
Pamięć o takich katastrofach doprowadziła w kolejnych stuleciach do głębokich zmian. Miasta zaczęły coraz więcej inwestować w higienę, kanalizację oraz dostęp do czystej wody pitnej. Także Olsztyn wyciągnął z tych doświadczeń ważne wnioski.
Świadczy o tym budowla, która znajduje się około kilometra na południowy wschód stąd – zabytkowa wieża ciśnień przy dzisiejszej ulicy Żołnierskiej. Została wzniesiona pod koniec XIX wieku jako serce nowoczesnego systemu wodociągowego i po raz pierwszy zapewniła mieszkańcom stały dostęp do czystej wody pitnej. Dzięki temu znacząco ograniczono występowanie chorób takich jak cholera czy tyfus.
Dziś wieża ciśnień pełni zupełnie inną funkcję. Tam, gdzie niegdyś dbano o zdrowie mieszkańców, znajdują się obecnie obserwatorium astronomiczne, kolekcja meteorytów oraz taras widokowy. Rozciąga się z niego jedna z najpiękniejszych panoram Olsztyna – miasta, które potrafiło wyciągać wnioski ze swojej przeszłości i wielokrotnie odnajdywać się na nowo.
