Przed nami wznosi się konkatedra św. Jakuba – najważniejszy kościół Olsztyna i jeden z najcenniejszych zabytków gotyckiej architektury na Warmii.
Jej ponad 60-metrowa wieża od ponad sześciu stuleci dominuje nad panoramą miasta. Potężne ceglane mury przypominają o czasach średniowiecznego Olsztyna, gdy miasto należało do katolickiej Warmii, stanowiącej część biskupiego księstwa warmińskiego.
Z tą świątynią związana jest także postać najsłynniejszego mieszkańca Olsztyna – Mikołaja Kopernika. W czasie swojego pobytu na zamku pracował on jako administrator dóbr Kapituły Warmińskiej. Jako kanonik należał do wspólnoty kościelnej Warmii i z pewnością odwiedzał ten kościół. Nie był jednak księdzem i nie odprawiał tutaj nabożeństw. Mury świątyni stały już za jego czasów, dzięki czemu odwiedzając ją dziś, możemy poczuć atmosferę epoki wielkiego astronoma.
Konkatedra była również świadkiem dramatycznych wydarzeń. Zimą 1807 roku, po bitwie pod Iławą Pruską w okolicach dzisiejszego Królewca, francuskie wojska umieściły w kościele około 1500 rosyjskich jeńców wojennych. Aby ogrzać się podczas wyjątkowo mroźnej zimy, spalili oni niemal całe drewniane wyposażenie świątyni – ławki, konfesjonały i część ambony. Gdy zabrakło drewna, rozpalali ogniska bezpośrednio na posadzce. Powstałe uszkodzenia były tak poważne, że później zawaliły się fragmenty sklepień, a kościół wymagał gruntownej odbudowy.
Kolejny dramatyczny rozdział przyniósł rok 1945. Gdy Armia Czerwona zdobyła Olsztyn, znaczna część Starego Miasta została spalona. Kościół św. Jakuba ocalał. Według lokalnej tradycji znaczącą rolę odegrał w tym ówczesny proboszcz, który miał przekonać radzieckich żołnierzy, aby nie podpalali świątyni. Choć nie wszystkie szczegóły tej historii można dziś jednoznacznie potwierdzić, pewne jest, że kościół przetrwał wojnę jako jeden z najważniejszych zabytków miasta.
Przed II wojną światową z kościołem związany był również Feliks Nowowiejski, który pełnił tutaj funkcję organisty. Był jednym z najwybitniejszych polskich kompozytorów XX wieku, a jego najbardziej znanym w Polsce dziełem jest melodia do „Roty” – jednej z najważniejszych polskich pieśni patriotycznych.
Nowowiejski był silnie związany z Warmią i przyczynił się do tego, że Olsztyn stał się ważnym ośrodkiem polskiej kultury muzycznej. Jego związek z konkatedrą przypomina, że świątynia jest nie tylko miejscem modlitwy, lecz także ważnym miejscem historii kultury.
Jednym z najcenniejszych zabytków we wnętrzu jest niemal pięciometrowy krucyfiks z 1680 roku. Szczególnie interesujący jest fakt, że dzieło przeznaczone dla kościoła katolickiego zostało wykonane przez artystę wyznania ewangelickiego. To kolejny przykład wyjątkowej historii Warmii – katolickiego regionu otoczonego przez stulecia ziemiami protestanckimi, który mimo różnic religijnych utrzymywał żywe kontakty kulturowe ze swoimi sąsiadami.
W jednej z bocznych kaplic znajduje się jeszcze jeden niezwykły zabytek – świecznik w kształcie głowy jelenia z okazałym porożem.
Z jeleniem związana jest stara olsztyńska legenda. Podczas polowania ranny jeleń miał uciekać ulicami miasta, szukając schronienia przed myśliwymi. W końcu wbiegł do kościoła i dotarł aż przed ołtarz, gdzie padł i zdechł. Mieszkańcy uznali to wydarzenie za znak i na jego pamiątkę wykonali jelenią głowę, która do dziś pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli świątyni.
Według innej wersji tej legendy głowa jelenia ma magiczną moc. Gdy pod nią przechodzi niewierny mąż, jeleń odwraca się i zaczyna go uważnie obserwować… Czy to prawda? Tego nie wiemy! Ale jeśli zauważycie, że ktoś przechodzi tędy wyjątkowo szybko, być może warto zachować czujność…
W najnowszej historii kościoła szczególne miejsce zajmuje wizyta papieża Jan Paweł II w 1991 roku. Podczas swojej pielgrzymki do Polski odwiedził Olsztyn i odprawił tutaj nabożeństwo. Świątynia otrzymała również rangę konkatedry archidiecezji warmińskiej, co było wyrazem uznania jej wyjątkowego znaczenia historycznego i religijnego.
Dziś konkatedra św. Jakuba jest nie tylko miejscem modlitwy, ale również ważnym centrum życia kulturalnego. W miesiącach letnich odbywają się tutaj koncerty organowe imienia Feliksa Nowowiejskiego, przyciągające miłośników muzyki z Polski i zagranicy.
